(Spot)prenten zijn sowieso een rijke bron van beeldmetaforen, en dat is al heel lang zo. Het voorbeeld waar het vervolg van dit taalverhaal over gaat is meer dan 200 jaar oud, en dateert van de tijd van de Franse Revolutie. Dit is hem.

Ik kreeg hem te zien van een mij goed bekende middelbareschoolganger, die hem moest beoordelen voor een proefwerk geschiedenis. De drie heren zijn een edelman, een priester en een boer, en op het aambeeld ligt een boek: een nieuwe grondwet. Maar, voordat je bij de hamvraag komt, eerst een geschiedenislesje.

De korte samenvatting: voor de Franse Revolutie was Frankrijk een koninkrijk met een absolute monarchie en een standensamenleving. De eerste en tweede stand (geestelijkheid en adel) genoten allerlei privileges, terwijl de derde stand (boeren, burgers en bourgeoisie) via belastingen de rekening moesten betalen voor de oorlogen waarin de koning zich had gestort.

Die derde stand was hier niet blij. Ze richtten een Nationale Vergadering op die een grondwet opstelde waardoor het land een constitutionele monarchie zou worden: minder macht voor de koning, meer gelijkheid tussen de standen en een volksvertegenwoordiging die meeregeerde. Voor de koning was dit een onaanvaardbaar idee. Veel edellieden en geestelijken waren het er wel mee eens, en werken dus mee met de Assemblée Nationale. Maar anderen zagen hoe hun privileges en bezittingen in gevaar kwamen en stribbelden tegen. Gooi de vlam in deze pan en je hebt een Franse Revolutie.

Welnu, de vraag is: wat verbeeldt het plaatje?

Bovengenoemde middelbareschoolganger, die de historische context goed begreep, vermoedde het volgende. De prent zegt dat de drie standen het niet eens zijn met de grondwet en ze proberen die kapot te slaan.

Het tegendeel is waar! Maar waarom kwam hij tot de verkeerde conclusie? Omdat hij de beeldspraak verkeerd begreep… Een tiener anno 2012 ziet drie mannen met hamers op iets inslaan en denkt: die willen het mollen. Het idee dat je op een aambeeld iets maakt en dat de drie hier eigenlijk de rol van een smid spelen staat te ver van hem af. En dus breekt de metafoor.

Zo zie je dat bij taal – en zeker bij metaforen – de context cruciaal is. Verplaats een boodschap naar een andere tijd of plaats, en de betekenis wordt onduidelijk.

Een voorbeeld. Je kunt over een collega zeggen dat hij “een echt werkpaard” is. Daarmee bedoel je niet dat de persoon in kwestie een viervoetig, eenhoevig zoogdier is van het soort equus caballus. Nee, je pakt bepaalde eigenschappen van dat dier (kracht, trouw en doorzettingsvermogen bijvoorbeeld) en plakt die via de metafoor op je collega.

Maar degene die de metafoor ontvangt, moet wel snappen welke eigenschappen je wilt overbrengen en waar ze voor staan. Anders werkt de metafoor niet.

Nog een voorbeeld. Jaren geleden las ik met medestudenten deze zin, nota bene als voorbeeld van een metafoor: The chairman plowed through the meeting. Wij begrepen allemaal de beeldspraak als volgt: het was een zware vergadering die de voorzitter slechts met moeite tot een goed einde bracht. Maar vervolgens bleek uit de begeleidende tekst dat de beoogde metafoor juist was: de voorzitter ging voorvarend te werk en raasde door de vergadering heen. Heel iets anders!

Zo zie je dat het idee van “ploegen” twee concepten samenbrengt. Het is een ontmoeting van een statische kracht (de aarde) en een dynamische kracht (de ploeg).

In het voorbeeld hierboven hadden wij de metafoor “geladen” met de statische kracht van de aarde, terwijl de auteur juist de dynamische kracht van de ploeg wilde communiceren. Zou deze verwarring overal mogelijk zijn, of heeft het Engelse to plow misschien een net even andere lading dan het Nederlandse ploegen? Iets om over na de denken…

Ten slotte: een metafoor is iets anders dan eufemisme of ironie. Daarbij zeg je óók wat je wilt zeggen door niet te zeggen wat je wilt zeggen, maar het werkt net even anders.

Een eufemisme ontstaat als je een ongewenste term vervangt door een meer neutrale bliksemafleider. Bijvoorbeeld: “een grote boodschap doen” in plaats van poepen. Bij ironie zeg je vaak juist precies het tegenovergestelde van wat je bedoelt. Bijvoorbeeld: de computer crasht op een zeer ongewenst moment en iemand roept wanhopig uit, “Oh, dit is precies wat we nu nodig hadden!”

Maar, dat gezegd hebbende, eufemisme en ironie kunnen zich wel degelijk bedienen van metaforen. Zie: Janine is een beetje een huismus (metafoor én eufemisme) en Hij danste even sierlijk als een kreupele olifant (metafoor én ironie).

Eindelijk, zeg ik, want de Wordfeud-rage raast al een tijdje door app-land. Ik heb er lang weerstand aan geboden, met als voornaamste reden dat ik helemaal niet goed ben in Scrabble – daar kom ik zo nog even op terug – en mezelf dus al kansloos ten onder zag gaan. Maar goed. Eenmaal aan het spelen geslagen ontkom ik niet aan een paar kleine overdenkingen. Ik zet ze op een rij.

Om te beginnen: de naam. Vraag me niet waarom, maar ik moet de Nederlander nog tegenkomen die Wordfeud spontaan goed uitspreekt. (Ze zijn er vast wel, maar kennelijk niet in mijn onmiddellijke kring van online kloonscrabbelaars.) Ik hoor, in fonetisch Nederlands, “feut” en “foit” en allerlei andere interessant varianten. Maar feud klinkt net als viewed, alleen met een f-klank aan het begin.

Het deert menig Nederfeuder kennelijk ook niet dat ze geen idee hebben wat feud betekent. Jij weet dat natuurlijk wel, maar voor de goede orde: een feud is een vete – een langdurige staat van vijandelijkheid tussen twee tegenstrevers. De naamgevers van het spel bedoelen dit natuurlijk speels eufemistisch.

Het spreekt voor zich dat de bedenkers van Wordfeud hun spel niet Scrabble konden noemen. Maar dat roept wel de vraag op: wat betekent scrabble eigenlijk? Menig scrabbelaar vraagt zich dat af. Het Engelse to scrabble betekent scharrelen of grabbelen. Heel toepasselijk, want in het spel grabbelen spelers naar letters en scharrelen ze ze heen en weer op hun plankje, zoekend naar mogelijkheden om er woorden mee te maken.

Wordfeud lijkt erg op zijn grote voorbeeld, maar de makers moesten natuurlijk dingen veranderen om niet in de problemen te komen met de rechthebbenden van Scrabble™. Zo staan de 2x en 3x letter- en woordwaardevakjes op andere plaatsen, en kun je ook spelen met een bord waar al die bonusvakjes op een willekeurige plek worden gezet – zo is het spel elke keer weer anders. Een leuke vondst. En het ingebouwde woordenboek is natuurlijk ook een pluspunt (de “echte” Scrabble app heeft dat ook, maar niet in het Nederlands).

En dan kom ik terug op mijn Scrabble-talent. Of liever: mijn gebrek daaraan. Mensen snappen dat vaak niet. “Jij bent toch goed in taal?” hoor ik dan. Maar Scrabble heeft voor mij (net als kruiswoordpuzzels) niets met taal te maken. Taal is er voor het vertellen van verhalen, voor het spelen met vorm en betekenis. Dit soort woordspelletjes zijn eigenlijk abstracte puzzels met een ingebouwde toevalsfactor – iets voor bèta’s dus. Dat je met letters puzzelt doet daar niets aan af. Maar dat deert niet; het is best stoer om door je tienerzoon kansloos ingemaakt te worden.

Maar niet eerder zag ik in een chic & charmant café de bewegwijzering die ik tegenkwam in een etablissement nabij parlement in onze hofstad. Op weg naar het herentoilet (zie linksonder in mijn kleine triptiek) zag ik eerst de aanwijzing voor het damestoilet (zie linksboven), en toen, voorbij mijn doeldeur, het toilet voor de miva (rechts).

Eh, wacht even. De miva…?

Het is dat er zo’n fijn geometrisch gehandicapt mensje in een symbolische rolstoel bijstond, maar anders had ik echt niet geweten wat een miva was. Maar met die hint erbij was het raadsel al snel opgelost. Miva, besefte deze niet-berolstoelde plasser, staat natuurlijk voor “mindervalide”. Mi-nder-va-lide, miva. Zoiets als sofi, voor het nummer dat nu je burgerservicenummer heeft.

Maar ja. Ben ik een gevoelloze hork als ik niet blij wordt van de term mindervalide? Misschien dat een dwarslaesie me ineens van gedachten zou doen veranderen, hoor – maar ik denk toch echt dat als ik gehandicapt was, ik ook gehandicapt zou willen heten. Of (synoniempje wisselen) dat ik als ik invalide was ook invalide zou willen heten.

Iemand in de hevig bewapende Vesting van de Politieke Correctheid heeft ooit besloten dat invalide een beledigende term is, omdat hij oorspronkelijk (en nog steeds) “ongeldig”/“zonder waarde” betekent. “Neen!” prevelt de bewaker van het juiste pad, “een gehandicapte heeft niet “geen waarde”; hij heeft alleen een beperking… Hij is “minder valide”, en zeker niet ongeldig!”

Hm.

Ik vind het eufemisme mindervalide juist een beledigende term. Een gehandicapte heeft niet “minder waarde” dan de rest, hij is even volwaardig als jij en ik. Mindervalide is een betuttelende term die volledig voorbijgaat aan het feit dat het glas nooit half vol of half leeg is. Het glas is altijd vol, voor de helft met water en voor de helft met lucht. Een term als invalide heeft een gevestigde betekenis die waardeneutraal is en die los staat van zijn etymologie.

Wordt het er beter op als je “miva” zegt? Natuurlijk niet. Bovendien: heren en dames zijn meervoudsvormen, dus dan zal de miva op die deur dat ook wel zijn. Museum, musea. Zou één enkele gehandicapte dan een “mivum” heten? Als je het mij vraagt is dat hip noch trendy noch chic.

Ik begin met het schilderij. Volgens een vriendelijke dame van het museum die toevallig een korte toelichting gaf op het moment dat ik langsliep werd dit kunstwerkje ook wel “de Mona Lisa van het noorden” genoemd. Het was het befaamde Het meisje met de parel van Johannes Vermeer, uit 1665-1667.

De "parel" bestaat uit slechts twee verfstreken...

Dit schilderij is immens populair en was de inspiratiebron voor een roman uit 1999 (Girl with a Pearl Earring door Tracy Chevalier) die later verwerkt is tot een speelfilm in 2003 en een toneelstuk in 2006. In deze verhalen wordt een fictieve dienstmeid genaamd Griet opgevoerd als het meisje dat afgebeeld is.

Dat dit een onschuldige vorm van dichterlijke vrijheid is, zal denk ik niemand betwisten. Want de waarheid is dat niemand weet wie er model stond voor het schilderij. Sterker nog, geen van de modellen waarmee Vermeer werkte is bij naam bekend.

Maar het verhaal is daarmee nog niet af. En zo kom ik bij mijn woordje. Want let op: niet alleen weten we niet wie het meisje met de parel was, we horen het ook niet te weten! Dit schilderij is namelijk geen portret. Het is een tronie.

Malle Babbe, een tronie van Frans Hals

Als jij en ik het woord tronie al gebruiken, dan doen we de bezitter van het gelaat in kwestie daar geen plezier mee. Deze term heeft anno 2011 een duidelijk negatieve connotatie. Maar in de 17e eeuw waren tronies, met dank aan Rembrandt, heel populair. Het waren schilderijen die juist niet tot doel hadden een bestaand persoon herkenbaar af te beelden – daarom zijn het ook geen portretten. Het oogmerk van een tronie was het tonen van een gevoel, een gemoedstoestand. Met de bijbehorende (vaak malle) gezichtsuitdrukking. Het model voor zo’n schilderij bleef dan ook bijna altijd anoniem.

Wat deze tronie van Vermeer beoogt af te beelden is niet onmiddellijk duidelijk. Verrassing, misschien? Onschuld, onbevangenheid? Jij mag het zeggen. Misschien dat het schilderij daarom zoveel mensen aanspreekt: het laat je alle vrijheid om erin te vinden wat jij wilt.

Het woord tronie heeft trouwens zijn weg gevonden naar het Engels. Maar dan uitsluitend in de kunsthistorische betekenis. In esthetisch-anatomische zin is een Engelse tronie gewoon nog steeds een mug.

In Rusland is "HET" springlevend: het is de cyrillische spelling van het woord voor nee, "njet".

Nou ja, dat ook weer niet helemaal, maar er werd wel gesuggereerd dat de opmars van de niet te stuiten was en dat het steeds verder in de verdrukking raakt. De bron was een leuk artikel in Onze Taal, maar de media hebben nu eenmaal de neiging om een sensationalistische draai aan de dingen te geven.

Toch is dit verhaal niet helemaal onzinnig – taal verandert wel degelijk, en vaak sneller dan we vermoeden. Wie zegt er nog, als de storm geluwd is, “Het woei heel hard gisteren”? Of, als je het natuurgeweld te eng vond om naar buiten te gaan, “Ik dorst zelfs de hond niet uit te laten”? Jonge Taaleidolezers zullen werkwoordvormen als woei en dorst misschien wel helemaal niet meer kennen. Voor mij (veertiger) hebben ze een koddig-ouderwetse smaak. Voor mijn grootouders waren ze de normaalste zaak van de wereld.

Taalverandering is alomtegenwoordig, niet te stuiten, en is noch goed noch slecht. Taalverandering is gewoon, net zoals in de natuur het proces van evolutie er gewoon is.

Wat het meest in het oog springt, is taalvernieuwing en -verrijking. Zeker in de afgelopen (ruim) halve eeuw is dat heel hard gegaan. Communicatie is de smeerolie van taalverandering. Hoe meer mensen over hoe meer onderwerpen op hoe meer verschillende manieren ideeën met elkaar uitwisselen, hoe sneller een taal verandert. Het immens toegenomen gebruik van telefoon, televisie, e-mail, mobieltjes en internet heeft dit proces in de afgelopen decennia vele versnelling hoger gezet. Vergelijk hoe wij nu met elkaar communiceren met hoe dat was in 1940, en je ziet dat de regels van het spel ingrijpend zijn veranderd.

Bij taalverandering hoort ook het in onbruik raken van woorden. Dat proces is veel ongrijpbaarder. Vaak verdwijnen woorden uit het dagelijks taalgebruik omdat hun betekenis irrelevant wordt. (Mijn kinderen houden van muziek, maar hebben geen idee wat een cassette is; zij hebben een iPod.) Soms raken woorden in de vergetelheid omdat ze langzaam wegkwijnen en hun plaats ingenomen wordt door een andere term, zoals bij gij en u.

En het dan? Mogen we binnen tien jaar – zoals ik op de radio hoorde – het woordje het ten grave dragen? Vergeet het maar. Onze Taal suggereert dat het binnen een eeuw zou kunnen gebeuren, maar ook dat geloof ik niet. Lidwoorden en voorzetsels zijn weerbarstig, het zijn de eencelligen van de taalbiotoop. En we weten allemaal hoe moeilijk het is om bacteriën uit te roeien…

De oude Grieken hadden overigens al door dat de aarde bolvorming moest zijn, omdat ze zagen dat de romp van een schip eerder over de einder verdween dan de mast. (De goede oude Eratosthenes had daar nog het een en ander over te vertellen.) Die kennis ging niet verloren met het einde van de klassieke beschavingen, zoals vaak wordt gedacht, maar bleef wel voorbehouden aan de happy few die een gedegen opleiding hadden genoten. Tot ver na de Middeleeuwen geloofde de gewone man nog in een platte aarde.

Geen wonder dat de horizon in onze symboliek zo’n prominente rol speelt. Voorbij de kim is er een “andere” wereld die aan het oog onttrokken wordt, een wereld die ver weg is en anders en misschien wel gevaarlijk. Het verbaast dan ook niet dat kaartenmakers de terra incognita aan de randen van de bekende wereld vaak omschreven als het territorium van draken en ander monsterlijk gebroed: Here be dragons…

Ik kwam op deze mijmering door de Engelse term new horizons, die ik vertaald vond als “nieuwe horizons”. Dat is niet fout, maar ik neeg eerder naar “nieuwe horizonten”, dat prettig ouderwets klinkt. Horizonten is het meervoud van horizont, niet horizon – maar beide woorden betekenen hetzelfde.

Een rondje Google bevestigde mijn vermoedens over de gangbaarheid van deze termen.

“Nieuwe horizons” is een kleine 5000 keer te vinden online. De vormvariant “nieuwe horizonnen” is al wat populairder met bijna 9500 hits. Maar “nieuwe horizonten” spant de kroon met een machtige 78.600 zoekresultaten. Wonderlijk genoeg moeten de beide eerstgenoemde vormen het ook afleggen tegen “nieuwe vergezichten”, dat met bijna 18.000 stemmen als goede tweede uit de bus komt.

Charlie Chaplin gaat aan het eind van 'Modern Times' nieuwe horizonten tegemoet

Voor mijn gevoel doen nieuwe horizonten en nieuwe vergezichten ook het best recht aan de traditionele mythologische lading van de einder. Wie op zoek gaat naar draken of zijn geluk wil beproeven in verre oorden, doet er goed aan om “horizons” en “horizonnen” ver achter zich te laten.

Ik kon het plaatje niet echt thuisbrengen, afgezien van een duidelijke laat-19e-eeuwse uitstraling. Gelukkig hoef je alleen maar door te klikken om te ontdekken dat hier de 224ste geboortedag gevierd wordt van Louis Daguerre – de uitvinder van de daguerrotype, een voorloper van de moderne fotografie.

Meteen sloeg ik aan het mijmeren. Want beeldtaal is ook een soort taal, net als woordtaal, lichaamstaal, gebarentaal, tooitaal etc. Beeldtaal is van alle tijden, maar de komst van de fotografie was een heuse revolutie. Daarvoor bestond alle beeldtaal – van de zeventienduizend jaar oude rotstekeningen in Lascaux tot de realistische schilderkunst van de negentiende eeuw – uit afbeeldingen die gefilterd waren door mensenhersenen. Met de fotografie hadden we voor het eerst een instrument dat een beeld van de wereld kon vastleggen zoals hij echt was. Een heuse paradigm shift, van welke er geen weg terug meer was.

Onze vriend Louis geldt als een van de uitvinders van de fotografie. Na hem zouden anderen de technologie verder verfijnen, en voor hem had mede-Fransman Joseph Nicéphore Niépce al primitieve foto’s gemaakt, zoals het Uitzicht uit het raam in La Gras. Maar met Daguerre maakten we een grote sprong voorwaarts. Hij perfectioneerde zijn eigen techniek van fotografie en gaf het toepasselijk de naam Daguerrotype. (Jammer dat uitvinders dat nu niet meer doen. Dan had de iPhone een “Jobsine” geheten, had Windows de naam “Gatesette” gekregen, en heette Facebook nu “Zuckerbergage”!)

Om je een idee te geven: deze “foto” is een daguerrotype die in 1838 gemaakt is door Louis Daguerre zelf, van de Boulevard du Temple in Parijs. Dit is waarschijnlijk de eerste foto waarop een mens is vastgelegd. Kijk goed en je ziet linksonder een schoenpoetsertje en zijn klant. Er is nog meer te vertellen over dit beeld, maar daarvoor verwijs ik je graag naar deze Wikipedia-pagina.

Heb jij dat ook? In dit tijdperk van Instagram en Hipstamatic en al die andere retro-foto-apps op onze telefoons-die-ook-camera’s-zijn? Als ik zo’n beeld zie van meer dan 170 jaar oud, is het alsof ik naar een babyecho kijk bij de verloskundige. Een schimmig, embryonaal beeld waar zo’n enorme kracht van uitstraalt, zo’n intense belofte van wat komen gaat…

Het is ontroerend, het is modern en archaïsch tegelijk, het vertelt een verhaal. Het spreekt een taal die de jouwe is en de mijne, en die aan de tijd ontstijgt. Denk daar eens aan als je met je Jobsine weer eens een kiekje naar de Zuckerbergage upload. Ook wij zijn een daguerrotype, gezien door de ogen van de toekomst.