Stel, je maakt een film. En die film doet het goed. Er wordt wat geld verdiend, en dan zijn er slimme lieden die zeggen: laten we dat nog eens doen. Om meer geld te verdienen.
Dan maak je nog een film op basis van hetzelfde idee. Film II, zogezegd. Dan heb je twee films die een beetje bij elkaar horen. Samen kun je die een tweeluik noemen. Het origineel en het vervolg.
Diezelfde slimme lieden komen natuurlijk ook op het idee om nog eenfilm te maken. Film III dus. Dan heb je drie films, die je samen een drieluik of trilogie noemt. Dat is een mooi woord, trilogie. Het stamt uit het Grieks en is samengesteld uit de delen tri- (drie) en logos (verhaal).
De filmwereld is dol op dit soort trio’s. Zo heb je drie keer Back to the Future, Bourne, Spider-Man, Pirates of the Caribbean, Jurassic Park etc. Maar soms willen die fijne slimme lieden er nog een vierde film aan vast plakken. Dat kan natuurlijk, maar waar blijf je dan met je “drie + verhaal”? Je moet dan toch echt overstappen op “vier + verhaal”.
Dat klinkt misschien simpel, maar dat is het niet. Kennelijk. Lees verder →
Vorige week heb je al gezien hoe de “achternaam” van Julius Caesar de titel werd van de Romeinse heersers, en ook zijn weg vond naar het Nederlandse woord keizer. (Strikt genomen was het niet zijn achternaam, maar zijn cognomen: het derde deel van de naam van een Romeins staatsburger, in de conventies van het antieke Rome. De eerste twee delen waren het praenomen, de “voor-naam”, en het nomen gentile, de familienaam.)
Maar het verhaal van caesar is daarmee nog niet klaar. Want niet alleen “onze” keizerstitel stamt ervan af, ook het woord tsaar is een afgeleide van caesar.
We associëren tsaren nu vooral met de Russische monarchie, maar de eerste die de titel voerde was een Bulgaar. Prins Simeon I heerste over Bulgarije van 893 tot 927, en halverwege zijn bewind besloot hij dat de titel van prins hem toch wat te minnetjes was. Dus noemde hij zichzelf keizer, caesar – tsar. “De Grote”, voegde hij er ook nog aan toe – want je moet natuurlijk wel even duidelijk maken wie er de baas is.
Er zijn nogal wat mensen die met een keizersnede ter wereld gekomen zijn. Ik bijvoorbeeld. Maar waarom heet de meest uitgevoerde operatieve ingreep ter wereld een keizersnede? In menig cocktailpartygesprek hoor je dat dat is omdat de Romeinse keizer Julius Ceasar zo geboren is. Maar dat slaat de plank helaas mis. Twee keer zelfs.
Om te beginnen was Gaius Julius Caesar (100-44 v.Chr.) helemaal geen keizer. Hij was een Romeins veldheer, consul en dictator – maar geen keizer.
Afgelopen zaterdag was het de Landelijke Dag Psychische Gezondheid. Een sympathiek initiatief om weer eens onder de aandacht te brengen dat er ook mensen zijn die net even anders tegen de wereld aankijken dan jij en ik. Dit jaar was het thema van de LDPG: autisme.
Misschien heb je ook de bijbehorende radiocommercial gehoord die dezer dagen te horen was. Een strenge man zegt: “Hé, kijk me aan als ik tegen je praat!” Waarna een vriendelijke vrouwenstem vervolgt: “Bent u wél autismevriendelijk? Doe de test op…” Et cetera.
Kennelijk is ook in mijn brein niet alles koek en ei – want nog voordat die URL langskomt, ben ik al afgedwaald. “Bent u autismevriendelijk?” Hoe bedoel je? Ik wil helemaal niet autismevriendelijk zijn!
Tja, wat doe je als je een verhaal hoort over iemand die in de rats zit over een onbeantwoorde liefde? Ik pak meteen de Taaleidoscoop erbij. Dat helpt natuurlijk voor geen meter om de onwillige beminde die gewenste schop onder de kont te geven, maar ja, je kijkt er wel verder mee.
Want je ziet dan meteen de Engelse term voor een onbeantwoorde liefde: unrequited love. Een prachtige combinatie van woorden, die ook in het Engels poëtisch en prettig ouderwets aandoet. Dat komt omdat het woord unrequited bijna niet meer gebruikt wordt los van love. Je ziet het wel hoor, en niet altijd correct gebruikt – maar in verreweg de meeste gevallen gaat het om de combo unrequited + love.
Zoiets heet een collocatie: twee of meer woorden die verbonden zijn in een min of meer vaste uitdrukking. (Collocatie betekent letterlijk: samen-plaatsing.) Voorbeelden in het Nederlands zijn: euvele + moed en harde + waarheid. Ga maar na, je zou niet snel zeggen: “Hij had het euvele lef om haar voor te liegen” of “Zij moet nu toch de stevige waarheid onder ogen zien”.
De letter c is een leuke letter. Hij wisselt nogal eens van klank, afhankelijk van waar hij zich in een woord bevindt. En, zoals het een echte deugniet betaamt, komt hij daarmee soms in de problemen.
Twee weken geleden keek de Taaleidoscoop al naar het Engelse woord syncing, kort voor synchronizing. Daar houdt de c zich niet echt aan de regels: hij hoort als een s te klinken, maar doet toch net alsof hij een k is.
Straks komen we weer terug bij de c, maar eerst neem ik je even mee naar een apart categorie woorden in het Nederlands. Dat zijn werkwoorden die aan het Engels ontleend zijn, en die in die taal eindigen op een stille e die voorafgegaan wordt door een l, die op zijn beurt weer voorafgegaan wordt door een andere medeklinker.
Dat klinkt misschien wat technisch allemaal, maar dat is het niet. Het komt erop neer dat aan het eind van het werkwoord staat: medeklinker + -le. Er zijn er daarvan te veel op om te noemen. Denk aan battle, hobble, topple, trickle, etc.
Het woord spa is al eerder ter sprake geweest in de Taaleidoscoop. Het is misschien wel het bekendste Nederlandse voorbeeld van het generiek gebruik van een merknaam. Dat betekent dat de merknaam Spa (met een hoofdletter) gaandeweg anders gebruikt is gaan worden: niet om één merk aan te duiden, maar alle producten in de categorie. Vandaar dat niemand nu raar opkijkt als ze in een café een “spa rood” bestellen en mineraalwater van Sourcy krijgen.
Er zijn allerlei voorbeelden van zulk generiek merknaamgebruik, van trampoline tot plexiglas, van linoleum tot frisbee. In veel gevallen weten de meeste mensen niet eens meer dat het woord in kwestie ooit een merknaam was.
Maar met het woord spa is nog iets anders aan de hand. Steeds vaker kom ik het tegen in een heel andere betekenis, die niets met mineraalwater te maken heeft. Nou ja, toch ook weer wel. Maar dan anders. Sorry, dit wordt verwarrend; ik doe even een stapje terug.
Het Engelse woord synchronous is eigenlijk een juweeltje. Het is opgebouwd uit de Griekse ingrediënten syn-, dat “samen” betekent, en khronos, dat “tijd” betekent. Dingen die synchroon zijn, zijn dus “samentijdig”. Sinds de negentiende eeuw kent het Engels ook de het werkwoord to synchronize, in de zin van “synchroon maken”.
De reden dat ik hier de Engelse termen aanhaal en niet het Nederlandse synchroniseren, is dat ik wil uitkomen op de afgekorte versie van to synchronize die nu volop in gebruik is. Ik bedoel: to synch. Of zelfs, nog korter: to sync.
Ik maak me geen illusies, hoor. Ik weet best dat er hele volksstammen zijn die nog met overgave geloven in de meest idiote vormen van bijgeloof en kwakzalverij. Maar toch. Het “klassieke” tijdperk van de profeten en waarzeggers is, meer dan vierhonderd jaar na de wetenschappelijke revolutie, echt ten einde.
En dat is maar goed ook. Want als je wilt weten hoe het de wereld zal vergaan, of wat de juiste keuze is in een lastige situatie, dan zijn theebladeren, de ingewanden van dieren en kristallen bollen nou niet meteen de beste plaatsen om antwoorden te zoeken.
Het is bovendien maar goed ook voor de wichelaars zelf, want die werden er nog al eens op aangesproken als hun voorspellingen niet uitkwamen. En zelfs een charlatan wil geen ontevreden klanten hebben.
Er zijn van die woorden die aan elkaar verwant zijn zonder dat je het weet. Woorden die elkaar vinden in een verhaal. Woorden als hedonisme en psychologie.
Het begint zo. Hedonisme is een drang tot, zoals Van Dale het zegt, “de bevrediging van zinnelijke verlangens”. En psychologie is de studie van de zielenroerselen van de mens. Je kunt de twee natuurlijk verbinden door je zoiets voor te stellen als een psychologisch onderzoek naar het hedonisme, maar kom op. Dat moet beter kunnen. En dat kan het ook.
Ga even met me mee naar de klassieke oudheid. Daar komen we een legende tegen die bekend is onder verschillende namen: het Verhaal van Eros en Psyche, of van Amor en Psyche, of van Cupido en Psyche. Ik houd het maar op die laatste; Cupido is de Romeinse tegenhanger van de Griekse Eros.
Er zijn nogal wat mensen die met een keizersnede ter wereld gekomen zijn. Ik bijvoorbeeld. Maar waarom heet de meest uitgevoerde operatieve ingreep ter wereld een keizersnede? In menig cocktailpartygesprek hoor je dat dat is omdat de Romeinse keizer Julius Ceasar zo geboren is. Maar dat slaat de plank helaas mis. Twee keer zelfs.
